De Mechelse Heide: topnatuur met een rijk verleden

De Mechelse Heide is een begrip bij natuurliefhebbers uit Limburg en ver daarbuiten. Wandelaars weten dit prachtige gebied, waar heide, waterplassen en bossen elkaar afwisselen en het sterk glooiende landschap voor weidse vergezichten zorgt, massaal te vinden. Maar wat maakt de Mechelse Heide nu zo uniek?

Er zijn maar weinig plekken in Vlaanderen waar je een heidegebied van 700 ha groot vindt. Op heel wat plekken kan je hier nog echt genieten van de stilte. Bovendien sluit de Mechelse Heide aan bij de andere gebieden van het Nationaal Park Hoge Kempen en maakt zo deel uit van een groene oase van maar liefst 5.750 ha.

wandelen-heide-003-bewerkt

De ligging aan de oostrand van het Kempens plateau zorgt voor pittige hoogteverschillen en unieke vergezichten tot over de landsgrenzen heen. Het is het enige Vlaamse heidegebied waar je van dergelijke hoogteverschillen kan genieten.

De Mechelse Heide werd al in 1967 erkend als natuurreservaat en geniet zelfs bescherming op Europees niveau. Je treft hier dan ook zeldzame soorten zoals rode dopheide, de gladde slang en de nachtzwaluw.

Bewoond sinds de steentijd

De grote heidevlakten zoals je die in Maasmechelen vindt, zijn geen natuurlijke landschappen. Ooit groeiden hier vooral loofbossen. Maar al voor het begin van onze jaartelling begon de mens met het afbranden van bossen om akkers aan te leggen. Zo ook in Maasmechelen en omgeving. Vondsten uit de steentijd en de Romeinse periode duiden op vroege bewoners, die het berken-eikenbos dat hier groeide al snel begonnen te rooien.

Wanneer de bodem uitgeput was, brandde men een nieuw stuk af. Op de braakliggende gronden groeide na verloop van tijd heide. Door de begrazing van schapen en het afsteken van de bovenste grondlaag als stalstrooisel, werd de heide eeuwenlang in stand gehouden en uitgebreid.

Schapen_Yvette Wasiak (2)

(foto: Yvette Wasiak)

De woeste gronden

De heidevlakten, die de dorpskernen van elkaar scheidden, werden de ‘woeste gronden’ genoemd. Ze waren onherbergzaam en zelfs gevaarlijk, want er doolden struikrovers en andere ongure types rond. De Maasmechelse deelgemeente Eisden is een mooi voorbeeld van een typisch Kempens dorp dat omringd werd door woestenij.

rode dopheide _ Sabrina Tollenaers

Pas in de 19de eeuw kwam hier verandering in, omdat de overheid de woeste gronden rendabel probeerde te maken door ze om te vormen naar landbouwgrond of houtproductiebos. Er werd vooral grove den aangeplant in Maasmechelen. Het huidige Mechels Bos vindt haar oorsprong in deze periode. Toen men aan het begin van de 20ste eeuw steenkool in de Limburgse Kempen vond, werden de steenkoolmijn van Eisden en de bijhorende tuinwijk aangelegd, midden in de heide. De vraag naar mijnhout bracht ook de bebossingen in een stroomversnelling. Toch bleef er nog een vrij uitgebreid heidegebied over. Dat wordt ook nu nog mee beheerd door een herder en zijn schaapskudde.

Paarden kikbeekbron

Daarnaast vind je in Maasmechelen voormalige zand- en steengroeves die een natuurfunctie kregen, zoals de Kikbeekbron. In dit waterrijke landschap grazen halfwilde konikpaarden tussen helderblauwe waterplassen en ruige heide.

Kortom: het gebied kan bogen op een rijke geschiedenis. De Mechelse Heide is dan ook, samen met de andere gebieden van het Nationaal Park en de omliggende mijnrelicten, opgenomen in een dossier dat momenteel in de running is om erkend te worden als UNESCO-Werelderfgoed.

Zeldzame dieren

Dat het landschap ontstond door menselijk toedoen, doet niet af aan haar ecologische waarde. ‘Heide’ is in feite een verzamelnaam voor verschillende soorten planten en dwergstruiken. Biologen onderscheiden daarbij droge en natte heide, die elk hun specifieke flora en fauna herbergen. In Maasmechelen wisselen natte en droge heide elkaar af. Je vindt hier niet enkel struikheide en gewone dophei, maar ook de zeldzame rode dophei. Ook bremsoorten en pijpenstrootje groeien er volop, net als kleurrijke tapijten van mossen en korstmossen. 

Hazen, konijnen en reeën voelen zich goed thuis in Maasmechelen. De Mechelse Heide is een gevarieerde biotoop voor heel wat zeldzame broedvogels, zoals de roodborsttapuit, de boompieper, de boomleeuwerik en de nachtzwaluw. Daarnaast tref je hier natuurlijk ook heel wat algemeen voorkomende soorten die je maar al te graag trakteren op een fluitorkest.

juffer op zonnedauw_Patrick Keirsebilck

(foto: Patrick Keirsebilck)

Het warme zand en de zon trekken heel wat reptielen aan zoals de ongevaarlijke, niet-giftige gladde slang. De heikikker, rugstreeppad en andere amfibieën maken dankbaar gebruik van de aanwezige waterplassen. Dat geldt ook voor heel wat soorten libellen en watervogels, waaronder futen, ganzen, zwanen, eenden, reigers en aalscholvers.

Roofvogels zoals buizerds, sperwers, haviken en zelfs de zeldzame blauwe kiekendief maken het luchtruim onveilig. Maar ook op de grond krioelt het van het leven, met heel wat mieren, kevers, spinnen, sprinkhanen en wilde bijen, niet zelden zeldzame soorten. Talloze vlinders, waaronder de heivlinder, het oranjetipje en de koninginnenpage, fladderen langs de bosranden.

Liesbeth_Driessen_18_04_19_ecotronmysteries_09

(Foto: Liesbeth Driessen)

Omdat heide zo’n specifieke biotoop is, wordt het gebruikt in het Ecotron, een uniek onderzoekscentrum aan Connecterra, de andere Maasmechelse toegangspoort tot het Nationaal Park. Daar meten onderzoekers nu al enkele jaren het effect van nagebootste klimaatscenario’s op de heidevegetatie.

Charme in elk seizoen

De Mechelse Heide is een stiltegebied, waar je op heel wat plekken echt helemaal tot rust kan komen met de geluiden van de natuur. Vooral in de winter is het heerlijk rustig op de heide en in de omringende bossen. Wil je als eerste door een maagdelijk sneeuwtapijt ploeteren op een winterse ochtend, dan is de Mechelse Heide de place to be.

toerisme-maasmechelen-wintershooting-063-bewerkt

Van zodra de zon zich laat zien en het zand opwarmt, is het hier een paar graden warmer dan elders. De open landschappen lenen zich perfect om te genieten van de eerste zonnestralen in het voorjaar of om de laatste nazomerdagen ten volle te benutten.

wandelen-heide-008-bewerkt

En ook in de zomer is het natuurlijk heerlijk op de heide! Vanaf juli maakt de rode dopheide fijne, roze bloemetjes aan. Deze zeldzame plant komt slechts op enkele plekken in Vlaanderen voor en de Mechelse Heide is er daar één van. Is het je in de zomer toch wat te warm in de volle zon? Dan duik je toch gewoon de bossen in en geniet je van de deugddoende schaduw.

Aan het einde van de zomer bloeit de struikheide en verandert de heide in een paarse zee. De heide is nog niet goed en wel uitgebloeid, of daar zijn de eerste paddenstoelen al. Op de Mechelse Heide vind je namelijk, vooral in de omliggende bossen, een weelde aan paddenstoelen. En zo beleef je elk seizoen op de Mechelse Heide net weer anders…

mm-extra-reeks-018-bewerkt

Het ongerepte karakter van de Mechelse Heide trok in de 19de eeuw al heel wat kunstenaars en schrijvers aan. Treed in hun voetsporen en laat je inspireren door dit unieke stuk ‘woeste’ natuur.

Praktisch

preview_DSC_1315

Aan de toegangspoort aan de Joseph Smeetslaan 280, 3630 Maasmechelen vind je een ruime parking, horeca en het vertrekpunt van verschillende wandellussen, waaronder het verharde Zandloperpad, een interactief pad voor rolstoelen. Verder kan je ook instappen aan Station Eisden en camping Kikmolen. 

Eind augustus kan je de Mechelse heide tijdens de Nationale Heidedagen nog intenser beleven.